Na pierwszy rzut oka to po prostu jedna z gór otaczających Żywiec. Zalesione stoki, zarastające ścieżki i drogi, panorama Kotliny Żywieckiej i otaczających ją pasm górskich. Dla wielu mieszkańców Grojec jest miejscem spacerów, treningów czy krótkich wycieczek. Jednak wystarczy spojrzeć uważniej, aby dostrzec, że ten krajobraz skrywa znacznie więcej niż tylko piękne widoki. Górę Grojec bliżej będzie można poznać podczas spaceru, który odbędzie się 29 sierpnia w ramach projektu „Sztuka Czytania Krajobrazu”, realizowanego w ramach pilotażowego projektu Polskiego Towarzystwa Geograficznego. Żywiec jest jednym z pięciu lokalizacji w woj. Śląskim, gdzie jest on realizowany.
Każdy krajobraz jest opowieścią. Nie powstaje sam. Przez dziesiątki, a często setki lat kształtowały go kolejne pokolenia ludzi, dostosowując sposób gospodarowania do warunków przyrodniczych, budując drogi, użytkując pola, wydobywając surowce czy wypasając zwierzęta. Ślady tej działalności często pozostają widoczne jeszcze długo po tym, gdy znikną ludzie, którzy je stworzyli.
- Żeby docenić wartość krajobrazu, trzeba zrozumieć, że otrzymaliśmy go od poprzednich pokoleń. Dziś znajduje się on w naszych rękach, a od naszych decyzji zależy, jaki krajobraz przekażemy następnym pokoleniom. To z kolei będzie miało wpływ na jakość ich życia – podkreśla dr hab. Michał Sobala, badacz zajmujący się odtwarzaniem historycznych krajobrazów w Beskidach.
To właśnie ta idea przyświeca spacerom krajobrazowym organizowanym przez Polskie Towarzystwo Geograficzne w ramach projektu „Sztuka czytania krajobrazu”. Ich celem nie jest zwykłe oprowadzanie po ciekawym miejscu, lecz pokazanie uczestnikom, że krajobraz można czytać niczym księgę, w której kolejne pokolenia pozostawiły swoje ślady. Spacery są skierowane przede wszystkim do edukatorów i nauczycieli, którzy podczas nich zdobywają wiedzę i umiejętności pozwalające później organizować podobne spacery w swoich małych ojczyznach, a tym samym kształtować wrażliwość kolejnych pokoleń na otaczający je krajobraz.
Dlaczego wybór padł właśnie na Grojec?
Bo trudno znaleźć drugie miejsce, które na tak niewielkiej przestrzeni pokazuje tak wiele różnych rozdziałów historii. Można tu odnaleźć ślady dawnych pól uprawnych w postaci teras rolnych, pozostałości dawnej działalności górniczej, w tym kamieniołomy i piec wapienny, a także dawne drogi. Można tu również obserwować, jak współczesna przyroda stopniowo odzyskuje tereny użytkowane jeszcze przez poprzednie pokolenia. Z kolei panorama ze szczytu pozwala spojrzeć szerzej na cały krajobraz Kotliny Żywieckiej i otaczających ją pasm górskich oraz lepiej zrozumieć zarówno procesy, które ukształtowały ten krajobraz, jak i te, które przekształcają go współcześnie. Nie wszystkie współczesne przemiany są obojętne dla krajobrazu – mogą mieć również negatywne konsekwencje dla środowiska i człowieka. Warto więc być na nie szczególnie wrażliwym.
Podczas warsztatów uczestnicy nie tylko wędrują po terenie. W trakcie spaceru wykorzystywane są archiwalne mapy, obrazy terenu wykonane z wykorzystaniem technologii LiDAR oraz inne materiały przygotowane przez prowadzącego. Pomagają one dostrzegać i interpretować elementy krajobrazu, w tym relikty dawnej działalności człowieka, które mówią zarówno o tym, co działo się w przeszłości, jak i pomagają lepiej rozumieć współczesne przemiany krajobrazu. Okazuje się wtedy, że las skrywa ślady dawnej działalności człowieka – między innymi terasy rolne czy pozostałości dawnych kamieniołomów.
Choć badania dr. hab. Michała Sobali koncentrują się przede wszystkim na historycznych krajobrazach beskidzkich polan i śladach tradycyjnego gospodarowania, spacer po Grojcu pokazuje, że podobne historie można odkrywać również poza obszarami dawnych polan. Krajobraz zachowuje pamięć o różnorodnej działalności człowieka – trzeba jedynie nauczyć się ją odczytywać.
Potwierdzają to także uczestnicy wcześniejszych edycji warsztatów.
– Spacer po Górze Grojec był dla mnie odkryciem tego miejsca na nowo. Połączenie obserwacji terenowych z analizą dawnych map i zobrazowań sprawiło, że zaczęłam dostrzegać w krajobrazie ślady, których wcześniej nie zauważałam. Dziś wykorzystuję tę wiedzę podczas oprowadzania turystów, pokazując im miejsca, obok których wcześniej przechodzili nieświadomie – mówi przewodniczka beskidzka Katarzyna Halek.
Być może właśnie to jest największą wartością takich spacerów. Po ich zakończeniu Grojec pozostaje tą samą górą, ale patrzymy na niego już inaczej. W zwykłym lesie zaczynamy dostrzegać dawne pola, w niewielkich skarpach – ślady pracy człowieka, a w panoramie – historię całego regionu.
Kolejny spacer krajobrazowy odbędzie się 29 sierpnia o godz. 9.30. Zbiórkę wyznaczono przy Amfiteatrze pod Grojcem w Żywcu. Na spacer obowiązują wcześniejsze zapisy. Zapisy oraz szczegółowe informacje dostępne są na stronie internetowej Polskiego Towarzystwa Geograficznego. Projekt realizowany jest przez Polskie Towarzystwo Geograficzne i dofinansowany ze środków budżetu państwa przyznanych przez Ministra Nauki w ramach programu „Społeczna odpowiedzialność nauki II”.
Bo krajobraz nie powstaje sam. Tworzą go kolejne pokolenia. A żeby go świadomie pielęgnować, trzeba najpierw nauczyć się go czytać.
Mat. Pras.
