Wędrujemy obecnie bo Beskidach namiętnie, wstępując często do schronisk na różnych szczytach i halach. Czasem widać gołym okiem, czasem nie, że niejedno z nich ma zupełnie długą historię.
Jak to było, jak powstawały?
Na pewno była to potrzeba rozbudzania świadomości narodowej, piękna rodzimych stron i trwająca już od jakiegoś czasu oda na góry. Moda w szczególności na Tatry i Zakopane. Na Podhalu działało już wcześnie Towarzystwo Tatrzańskie. Jego działacze otwierali też oddziały poza Tatrami, jakkolwiek od strony nazewniczej nie wydawałoby się to dziwne. Jako piąty z takich zamiejscowych, powstał Oddział Babiogórski Towarzystwa Tatrzańskiego, z siedzibą w Makowie, co miało miejsce 14 maja 1905 roku. Swego rodzaju konkurentem dla TT była niemiecka organizacja Beskidenverein, założona w 1893 roku i działająca na terenie Polski praktyczne do końca II wojny światowej. Oddział Babiogórski miał być polskim głosem na tym obszarze, gdzie również w 1905 roku Niemcy uruchomili schronisko w kotle lodowcowym, na Babiej Górze.
Trzeba zaznaczyć, że Beskid Żywiecki i wówczas uznawany był za bardzo atrakcyjny teren wycieczkowy, szczególnie z uwagi na rozległe, dostępne dla każdego szczyty otoczone lasami, a między nimi ciekawe punkty widokowe. W domkach gajowych, położonych na terenach należących do arcyksięcia Karola Stefana Habsburga, turyści mogli otrzymać nocleg i posiłek w niskiej cenie. Leśne drogi tych gospodarstw stały się pierwszymi, naturalnymi szlakami.
Tam gdzie istniały już schroniska turystyczne Beskidenverein, a było ich wiele – w tym i takie do dziś istniejące, Towarzystwo Tatrzańskie zakładało stacje turystyczne. Niemcy w 1937 roku utracili schronisko na Babiej Górze. Wcześniej natomiast, w 1906 roku, Hugo Zapałowicz – prezes Babiogórskiego TT zainicjował budowę schroniska na Markowych Szczawinach. Stanęło po kilku miesiącach. Od tamtej pory rocznie mieszkało w schronisku około 1000 osób. W tym samym roku, też za inicjatywą Zapałowicza, oznakowano 40 km szlaków na Babią Górę. Między innymi przejście z Zawoi do Suchej. W 1910 roku założono stacje turystyczne w: Suchej, Jeleśni, Krzyżowej i Rycerce Górnej. O położonej pod „Babią” Zawoi twierdzi się, że w pierwszych dziesięcioleciach ubiegłego wieku była niemniej popularna, niż Zakopane. Jako jedna z największych wsi, liczyła sobie 8 tys. mieszkańców.
W 1910 roku Oddział Babiogórski przeniesiono do Żywca. W 1924 roku uruchomiono schronisko pod Pilskiem, w pomieszczeniu dobudowanym do gajówki. Na hali, której współwłaścicielem był kiedyś Jan Mizia, który udostępnił miejsce na ten obiekt. Schronisko większe, w późniejszej formie, poświęcono w 1930 roku. Uczynił to kanonik Syc z Jeleśni, a mowę okolicznościową wygłosił ks. kapelan ppułk. Miodoński z Żywca. Autorami projektu w formie willi podhalańskiej byli: Stanisław Porębski i Wolański, natomiast drewna na budowę dostarczył arcyksiążę Karol Stefan. Oddział Babiogórski TT przeznaczył na to przedsięwzięcie 150 tys. zł. Wtedy było to najpiękniejsze i najbardziej okazałe schronisko w Beskidach Zachodnich.
W międzyczasie zaczął również funkcjonować Bielski Oddział PTT. Oddał on w 1934 roku schronisko na Wielkiej Raczy. Posiadało 4 duże izby. Mogło tam nocować 40 osób. Po trzech latach miało też połączenie telefoniczne.
Na terenie Beskidu Żywieckiego działała też żydowska organizacja Klub Sportowy Makabi. Jego bielska sekcja narciarska wybudowała w 1934 roku schronisko na Hali Boraczej, a obok niego dom wycieczkowy.
W związku z rozwojem schronisk szlaków, zaczęto wydawać serie kart pocztowych, przedstawiające te obiekty i pejzaże. Stały często na wysokim poziomie artystycznym i stały się ważnym elementem popularyzacji samych Beskidów i ich polskości.
Za działający z największym rozmachem uznawany był Oddział Żywiecki pod kierownictwem Mieczysława Mączyńskiego. Pod jego pieczą znajdowały się cztery schroniska, ale największym sukcesem było przejęcie całego pasma Wielkiej Raczy i udostępnienie o turystom. Wytyczono jeden z odcinków Głównego Szlaku Beskidów Zachodnich z Węgierskiej Górki do Osielca. Popularnym był też wówczas niebieski szlak z Huciska na Babią Górę, zwany „ścieżką Żywczaków”. W samym Hucisku funkcjonowała w latach 30 – stych stacja turystyczna TKN u Antoniego Gąsiorka, a podobna w Stryszawie, u N. Józefiaka.
Po wkroczeniu Niemców do Polski i nastaniu okupacji wszystkie schroniska przejęło Beskidenverein. W ciągu tych 6 lat większość z nich została zdewastowana. Jeśli któreś udało się ocalić w dobrym stanie to cięgi zapobiegliwości i sprytowi gospodarzy. Które na Żywiecczyźnie się zachowały? Schroniska na: Markowych Szczawinach, Leskowcu, Pilsku, Rysiance, Lipowskiej i Boraczej. Trzeba jednak zaznaczyć, że w bardzo złym stanie.
Źródło: „Widoki Żywca i Żywiecczyzny 1895 1945” Marek Kubica, Wyd. TMZŻ Żywiec 2003.
